Werkgroep petr. avonden

Donderdag  20-11-2025

Inleider: Johan Oude Heuvel

Onderwerp: natuurlijk glas, meer dan obsidiaan!

Aantal leden: 10

We hebben vanavond een “breekbare”lezing; over natuurlijk glas.

Dat de avond breekbaar is blijkt wel uit het feit dat het scherm niet wil functioneren en dat zelfs de beheerder het scherm niet aan de praat krijgt.

Niet voor één gat gevangen beginnen we knus bij elkaar de presentatie van het laptopscherm te bekijken wat wonderbaarlijk goed gaat!

Johan begint met een definitie van glas en geeft dan aan dat er meerdere soorten natuurlijk (dus geen man-made) glas bestaat.

Gewoon glas bestaat uit SiO2, CaCO3 en Na2CO3, al of niet met wat andere mineralen als hulpmiddel voor de kleur en specifieke eigenschappen zoals loodkristal (glas met 24% PbO). Glas (ook het natuurlijke) is altijd een amorfe stof.

De lezing gat over natuurlijk glas en daar zijn in principe 4 hoofd-typen van:

• Vulkanisch glas
• Tekieten
• Fulgurieten
• Organisch glas

Een bijzonder soort “natuurlijk” glas is het man-made Trinitiet, zand dat tot glas versmolten is tijdens de 1e test-explosie van een atoombom in de USA.

Obsidiaan 

Bij vulkaanuitbarstingen, als het magma de aardoppervlakte bereikt, kan obsidiaan zich vormen onder bepaalde omstandigheden. 

• Het bestaat grotendeels, meer dan 70%, uit niet-gekristalliseerde silica. Doordat de lava snel afkoelt, is er geen tijd voor kristalvorming, wat obsidiaan zijn glasachtige uiterlijk geeft. 
• De kleurvariaties in obsidiaan zijn talrijk. Terwijl sommige exemplaren helder en bijna doorschijnend zijn vanwege een gebrek aan onzuiverheden, zijn andere diepzwart, vaak door de aanwezigheid van microscopische kristallen van mineralen zoals magnetiet. 
• Microscopische kristallen van veldspaat of mica zorgen voor de schitterende reflecties in bijvoorbeeld regenboogobsidiaan

Puimsteen, ook vulkanisch glas

1. Puimsteen: een poreus, schuimachtig vulkaanglas dat door een snel afkoelingsproces niet is gekristalliseerd; het is schuimig door het plotseling vrijkomen van opgeloste gassen. 

Tranen van Pele (Hawaïaanse godin van de vulkanen) : gitzwarte, traanachtige druppels, meestal aan het uiteinde van Pele's haar (zie afbeelding); ook apachetranen

Lunar Glass

1.   Green glass spheres from the Apollo 15 mission. NASA

Tektieten

Tektieten ontstaan wanneer aardmateriaal smelt door de impact van een meteoriet, vervolgens de atmosfeer in wordt gelanceerd en daarna weer op aarde neerdaalt. 

• Op hun reis door de atmosfeer smelten ze deels opnieuw, wat hen vaak een aerodynamische vorm geeft.
• De naam 'tektiet' komt van het Griekse woord 'tektos', wat 'gesmolten' betekent. 
• Ze kunnen kleuren hebben variërend van groen en bruin tot grijs en zwart en bestaan voornamelijk uit silica, aangevuld met sporen van elementen zoals aluminium, ijzer en magnesium. 
• Hoewel tektieten een glasachtige structuur hebben, bevatten ze geen water, wat ze onderscheidt van obsidiaan.
•  

Moldaviet 

Moldaviet is wellicht de meest bekende tektiet en onderscheidt zich door zijn unieke groene kleur. 

• Zo'n 14 miljoen jaar geleden trof een asteroïde met een indrukwekkende diameter van ongeveer een kilometer onze aarde. Deze botsing leidde tot het ontstaan van de Nördlinger Ries krater, met een imposante diameter van 24 km. 
• Tijdens deze catastrofe werd de asteroïde niet alleen verpulverd, maar werden er tevens gesmolten fragmenten de atmosfeer in geslingerd. 
• Na een reis van honderden kilometers door de lucht, belandden deze 'glazen druppels' in het gebied dat we nu kennen als Tsjechië. 
• We noemen deze bijzondere fragmenten moldaviet, een naam die is afgeleid van de rivier de Moldau.
•  

Lybisch glas

Libisch glas is een andere opmerkelijke tektiet. 

• Deze tektiet ontstond zo'n 28 miljoen jaar geleden door de impact van een immense meteoriet en wordt tegenwoordig aangetroffen in de Egyptische woestijn nabij de grens met Libië. 
• Wat dit woestijnglas zo uniek maakt, is zijn opvallende gele kleur, die soms wordt doorspekt met bruine tinten. Deze kleuren weerspiegelen de diverse zandlagen waaruit het glas is ontstaan. Het is de enige tektiet op aarde met zo'n opvallend gele tint, wat het de liefkozende bijnaam 'goud tektiet' heeft bezorgd. 
• De pracht van dit woestijnglas is al duizenden jaren bekend. Ten tijde van de farao's werd het beschouwd als een waardevolle edelsteen. Het is zelfs gebruikt in de scarabee-hanger van Toetanchamon.

Agni Manitiet

De Agni Manitite, gecategoriseerd onder de pseudo-tektieten, 

• Op het eerste gezicht heeft deze steen veel weg van een tektiet. Maar bij – 
• Hoewel de steen de uiterlijke kenmerken van een tektiet vertoont, is hij niet ontstaan door de inslag van een meteoriet. Alles wijst erop dat deze steen zijn oorsprong vindt in de krachtige vulkaanuitbarstingen van Indonesië. Tijdens deze erupties werd magma met grote kracht de lucht in geslingerd, waar het stolde tot vulkanisch glas. Vervolgens viel dit, net als tektieten, terug naar de aarde in de vorm van glazen druppels.
• Dit is de reden dat de Agni Manitite tot de obsidiaanfamilie wordt gerekend. De naam "Agni Manitite", afkomstig uit het Sanskriet, betekent "parel van vuur", wat in deze context zeer toepasselijk is. 
• Andere vergelijkbare pseudo-tektieten zijn saffordiet en colombianiet.

Fulgurieten

Een compleet andere vorm van natuurlijk glas vinden we bij fulguriet. 

• Ditmaal is niet een meteorietinslag of een vulkaanuitbarsting de oorzaak, maar bliksem! 
• Door een blikseminslag wordt zand omgesmolten tot glas, een andere benaming voor fulguriet is dan ook ‘versteende bliksem’. 
• Dit resulteert in grillige buizen die de vorm van de bliksemschicht aannemen. 
• Fulguriet wordt vaak in de woestijn gevonden en hoewel onweersbuien hier zeldzaam zijn, komen ze wel voor en vaak in extreme vormen.
• De meeste fulgurieten worden gevonden in duinpannen; dit is de plek waar de bliksem het vaakst inslaat, omdat het grondwater hier het dichtst aan de oppervlakte ligt.
• Er zijn meerdere typen fulgurieten, afhankelijk waar de bliksen inslaat.

Organisch glas

Sommige dieren, zoals de Hexactinellid-spons, oftewel de "glasspons“ (ook venusspons) hebben amorfe, op silica gebaseerde weefsels (spicula). Sommige wetenschappers noemen het een skelet van glas

Trinitiet

Een andere manier waarop glas kan ontstaan, is door een atoombom in de woestijn te laten ontploffen. 

• Hoewel we in dit geval niet echt van natuurlijk glas kunnen spreken, is de vorming van glas na de allereerste atoomproef zeker het vermelden waard. 
• In de nasleep van de eerste atoomexplosie bleef er een krater achter, gevuld met een glasachtige substantie, genaamd trinitiet. Dit materiaal, dat voornamelijk bestaat uit siliciumdioxide, is het resultaat van gesmolten woestijnzand. 
• Afhankelijk van het ijzergehalte in het zand kan trinitiet variëren van groene tot rode tinten.

Zeeglas

Zeeglas is aangespoeld glas op stranden dat gepolijst is door verwering door de zee en de stenen waar het langs geschaafd is. Het wordt door strandjutters en andere verzamelaars meegenomen en onder meer in siera

Glass Beach is een strand in het MacKerricher State Park in de Amerikaanse staat Californië. Het strand bestaat uit overvloedig aanwezig strandglas dat ontstaan is door het jarenlang storten van afval op een deel van de kuststrook ten noorden van het dorp.

Ondanks de technische problemen was het een hele leuke en leerzame avond.

Peter van der Berg